Zabytki architektury

1. Park Miejski zwany "Aleksandrią"

Pierwotnie został utworzony jako park "włoski". Po przejęciu majątku przez Czartoryskich przekształcony około 1768 r. wg projektu Franciszka Salezego Sarnowskiego i Aleksandry Ogińskiej w park sentymentalny. W związku z planowaną w lipcu 1783 r. wizytą w Siedlcach króla Stanisława Poniatowskiego w parku utworzono wiele romantycznych i egzotycznych obiektów. Ogród składał się z dziko rosnących lasków, gajów, klombów, krętych dróg i kanałów z licznymi wyspami. Było w nim ponad trzydzieści różnych budowli: domki mieszkalne księżnej, altany, łazienki, domek rybacki, meczet turecki, oranżeria, stajenka, wiatrak i in.
Park wydzierżawiono osobom prywatnym w latach czterdziestych XIX, a w kilka lat później przekazano miastu. Park Miejski w latach 1869-1909 otoczono żelaznym ogrodzeniem od strony południowej i zachodniej oraz murowanym parkanem od strony północnej. Miejski Komitet Krzewienia Trzeźwości Publicznej utworzony w 1900 r. prowadził w parku jadłodajnię i herbaciarnię, był także organizatorem imprez w parku. II wojna światowa doprowadziła do znacznej dewastacji parku, okupanci hitlerowscy rozebrali większość istniejących w parku obiektów m.in.: teatr letni, restaurację i estradę.

Dzisiejszy park znacznie odbiega od pierwowzoru parku sentymentalnego. Zajmujący zdecydowanie mniejszy obszar i pozbawiony dawnego układu jest obecnie typowym parkiem miejskim. W parku do dzisiaj rosną ponad dwustuletnie drzewa. Niektóre z nich uznano za pomniki przyrody.

 

2. Pałac Ogińskich z I poł. XVIII w.

W miejscu dzisiejszego pałacu pierwotnie istniały dwory drewniane, swoją historią sięgające czasów prelokacyjnych miasta. Pałac murowany został wybudowany przed 1730 r. przez Kazimierza Czartoryskiego. W kolejnych latach remontowany i przebudowany. Pomiędzy 1769 i 1770 generalny remont pałacu przeprowadził Michał Fryderyk Czartoryski, syn Kazimierza Czartoryskiego, a w latach 1779-1781 na zlecenie Aleksandry Ogińskiej pałac gruntownie przebudował architekt Stanisław Zawadzki. Dzięki tej przebudowie pałac otrzymał klasycystyczną bryłę i wystrój.
Bywali tu przedstawiciele znamienitych polskich rodów: Braniccy, Potoccy, bohaterzy narodowi, w tym Tadeusz Kościuszko, poeci epoki oświecenia: Julian Ursyn Niemcewicz, Franciszek Kniaźnin, Franciszek Karpiński, a także król Stanisław August Poniatowski. Po śmierci Aleksandry Ogińskiej majątek po niej odziedziczyła Izabela Czartoryska, która w 1807 r. zamieniła dobra siedleckie na dobra rządowe na Lubelszczyźnie. Od tego czasu pałac stał się obiektem użyteczności publicznej. W czasach II wojny światowej został spalony. W trakcie odbudowy w 1950 r. przekształcono w stopniu znaczącym wnętrza, dostosowując je do potrzeb nowych użytkowników. W 1953 r. wzniesiono, na dziedzińcu pałacu od frontu pomnik w kształcie sarkofagu poświęcony poległym w walkach o wyzwolenie narodowe i społeczne w latach 1939-1945. Obecnie pałac jest administrowany przez Akademię Podlaską.

 

3. Kaplica p.w. Św. Krzyża z II poł. XVIII w.

Zlokalizowana w zespole pałacowym. Projektantem kaplicy był Zygmunt Vogel. Kaplica została zbudowana w 1791 r. jako kaplica pałacowa na miejscu pierwszego kościoła. Fundatorką budowy była Aleksandra Ogińska. Po śmierci księżnej w 1798 r. kaplica stała się jej kaplicą grobową. Budowla klasycystyczna, ośmioboczna, nakryta kopułą. Z trzech stron zdobią ją portyki z kolumnami toskańskimi, a od strony wschodniej nad wejściem do krypty grobowej, portyk ze złamaną kolumną i monogramami A.O. W drzwiach głównych kołatki w formie lwich głów z końca XVIII w.

4. Budynek Gimnazjum

Klasycystyczny budynek wzniesiony w latach 1841-1844 wg projektu Antonio Corazziego. Jest to najstarszy gmach szkoły średniej w Siedlcach. W latach 1862-1863 uczniem tej szkoły był Aleksander Głowacki, późniejszy pisarz Bolesław Prus i uczestnik powstania styczniowego, za udział w którym był więziony w Siedlcach. Po upadku powstania szkoła była ośrodkiem nasilonej rusyfikacji. Wybitni absolwenci to Adam Antoni Kryński znany językoznawca i Antoni Ponikowski minister w II Rzeczpospolitej. Do niedawna siedziba szkoły muzycznej. Obecnie IV Liceum Ogólnokształcące im. Hetmana S. Żółkiewskiego.

5. Klasycystyczny budynek teatru

Budynek zaprojektowany przez włoskiego architekta Atonio Corazziego, został wzniesiony w pierwszej ćwierci XIX w. Pierwotnie mieściły się tutaj wozownie należące do Aleksandry Ogińskiej. Początki teatru siedleckiego sięgają 1788 r. Była to filia dworskiego teatru hetmana Ogińskiego.

6. Barokowo-klasycystyczny kościół p.w. św. Stanisława biskupa męczennika

Kościół św. Stanisława to najstarszy murowany obiekt architektury sakralnej w Siedlcach. Wybudowany dzięki fundacji Izabeli i Kazimierza Czartoryskich w latach 1740-1749. W 1793 r. architekt Stanisław Zawadzki przebudował fasadę w stylu klasycystycznym.
Współcześnie barokowo - klasycystyczna bryła kościoła zachowuje wygląd z czasu tej przebudowy, jednakże w większej mierze kościół pozostał budowlą barokową. Kościół to budowla o dwukondygnacyjnej fasadzie, w dolnej kondygnacji portyk toskański, na którym opiera się balkon. W prezbiterium kościoła znajdują się obrazy czterech ewangelistów z kolekcji Ossolińskich, natomiast w ołtarzach bocznych umieszczono obrazy Szymona Czechowicza.
W pobliżu kościoła przy ul. Starowiejskiej znajdują się skrzydła boczne dawnej bramy-dzwonnicy, która pierwotnie miała kształt łuku triumfalnego o trzech arkadach. Brama została wzniesiona na zlecenie Aleksandry Ogińskiej w latach 1773-1776. Rada Miejska podczas I wojny światowej nadała dzwonnicy miano "Bramy księżnej Ogińskiej". W 1941 r. brama, która utrudniała przejazd pojazdów pancernych, została rozebrana przez Niemców. Obecnie pozostały jedynie skrzydła boczne zawierające niewielkie pomieszczenia użytkowe.

7. Późnobarokowa plebania z II poł. XVIII w.

Obok kościoła św. Stanisława znajduje się późnobarokowa plebania wybudowana latach 1768-1774 prawdopodobnie wg projektu Jana Zygmunta Deybla, w czasie późniejszym dołączono na ścianie tylnej przybudówki. Budynek wzniesiono na zlecenie Aleksandry Ogińskiej, która zamieszkiwała w nim około 1781 r. podczas przebudowy pałacu. W okresie Księstwa Warszawskiego plebania przeznaczona została na pewien czas na siedzibę Trybunału. W latach późniejszych swoją siedzibę miała tu poczta. Obecnie budynek plebani kościoła p.w. św. Stanisława. Wybudowana na planie prostokąta dwukondygnacyjna plebania reprezentuje styl późnobarokowy.

8. Ratusz miejski "Jacek"

Ratusz jest traktowany za najcenniejszy zabytek obiektów architektonicznych o przeznaczeniu publicznym. Potoczna nazwa "Jacek" wywodzi się prawdopodobnie z miejscowej legendy, wg której do wykonania zwieńczającej ratusz figury Atlasa pozował lokaj Aleksandry Ogińskiej o imieniu Jacek.
Dzięki swej oryginalnej formie, ratusz jest zaliczany do najciekawszych budowli ratuszowych w Polsce. Zaprojektowany prawdopodobnie przez Jana Zygmunta Deybla, został wzniesiony w latach 1763-1766, na miejscu istniejących wcześniej, zniszczonych przez pożary, kilku drewnianych ratuszy. Budynek będący typowym ratuszem handlowym został wzniesiony na planie krzyża. Skrzydła ratusza przeznaczone były na kramy i sklepy, natomiast w centralnie usytuowanej części wieżowej znajdowały się pomieszczenia administracyjne. Architektonicznie obiekt niejednorodny stylowo, choć dostrzegalne są wpływy budownictwa niemieckiego. Ratusz uległ częściowemu zniszczeniu podczas pożarów w 1784 r. i w 1789 r., a także podczas II wojny światowej. Z wieży ratuszowej kuranty wygrywają poloneza Kleofasa Ogińskiego p.t.: "Pożegnanie Ojczyzny". Po wojnie swoją siedzibę miało tu wiele instytucji, obecnie mieści się tutaj Muzeum Regionalne. Od strony północnej wmurowano na ścianie tablicę upamiętniającą śmierć kilkudziesięciu nauczycieli z regionu siedleckiego, ofiar hitlerowskiej okupacji. W ostatnich latach przed ratuszem, centralnie od strony zachodniej wybudowano fontannę upamiętniającą współpracę Siedlec z włoskim miastem Pescantina.

 

 

 

9. Odwach

Wybudowany kosztem Aleksandry Ogińskiej przed 1787 r. pierwotnie na planie prostokąta, a na skutek rozbudowy w 1834 r. zachowuje do dzisiaj rzut w kształcie litery "T". Odwach będący architektonicznym symbolem czasów księżnej Ogińskiej jest budynkiem jednokondygnacyjnym, do którego w 1873 r. dobudowano dwukondygnacyjny budynek Resursy Obywatelskiej. W kolejnych latach przeznaczenie odwachu ulegało zmianom. Po wspomnianej rozbudowie w 1834 r. swoją siedzibę miały tu kolejno: Kasa Departamentalna i Hauptwach (pomieszczenie warty głównej z aresztem), policja, a po II wojnie światowej biuro "Społem". Obecnie budynek jest siedzibą biblioteki miejskiej.

 

10. Klasycystyczny budynek poczty

Budynek zaprojektowany przez architekta Atonio Corazziego wzniesiono w latach 1827-1828. Pierwotnie w miejscu budynku mieściła się austeria przy Trakcie Brzeskim, w której za czasów Aleksandry Ogińskiej wydawano posiłki dla biednych. W dawnej oberży młode lata spędził Aleksander Orłowski, przyszły malarz batalista. Poczta to dwukondygnacyjny budynek wybudowany na planie prostokąta. Budynkowi nadano charakterystycznego wyglądu poprzez reprezentacyjnie zaprojektowany fronton. W 1979 r. na frontowej ścianie poczty wmurowano tablicę poświęconą pamięci pracowników siedleckich poczt i telekomunikacji, bohaterskich ofiar poległych z rąk okupantów w czasie II wojny światowej.

 

11. Zabytkowa kamienica przy ul. Floriańskiej 5

Interesująca architektonicznie budowla została wzniesiona prawdopodobnie w końcu XIX w. Aktualnie kamienica jest własnością parafii św. Stanisława. Budynek łączy elementy renesansu, baroku i klasycyzmu.
 

 

12. Kościół garnizonowy p.w. Serca Jezusowego

Zaprojektowany przez architekta Jakimowskiego i wzniesiony jako cerkiew prawosławna w latach 1868-1869. Pierwotnie zgodnie ze swoim przeznaczeniem świątynia posiadała cechy architektury bizantyńskiej z charakterystycznymi pięcioma kopułami. W latach 1928-1933 budynek przebudowano zgodnie z projektem Michała Sławińskiego nadając mu modernistyczną formę, wyrażającą się poprzez kubistyczne i oschłe potraktowanie poszczególnych elementów.

13. Siedziba Kurii Biskupiej

Budynek wg projektu Juliana Ankiewicza został zbudowany w latach 1872-1873 przez Franciszka Modrzewskiego jako siedziba Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Do dnia dzisiejszego płaskorzeźba umieszczona w trójkątnym frontonie, przedstawiająca dwóch rolników i kobietę ze snopem zboża, przypomina pierwotne przeznaczenie budynku. Dwukondygnacyjna budowla o bardzo bogato zdobionym i charakterystycznym frontonie jest obecnie siedzibą Kurii Biskupiej. Na zachodniej ścianie budynku znajduje się ozdobna brama przez którą prowadzi wjazd na dziedziniec Kurii.

 

14. Kościół katedralny p.w. NPN Marii Panny

Najbardziej charakterystyczna budowla sakralna w Siedlcach została zaprojektowana przez Zygmunta Zdańskiego, ówczesnego architekta gubernialnego. Zbudowana w latach 1905-1912 na placu ofiarowanym przez Ludwika Górskiego w imieniu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Kościół katedralny p.w. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny został wzniesiony w stylu neogotyckim na planie krzyża łacińskiego. Jesienią 1912 r. katedrę poświecił ks. J. Scipio del Campo. Wymiary: 52 m długości i 19 m szerokości, wysokość nawy głównej 16,5 m, wysokość wież 75 m. Bardzo charakterystyczne dla kościoła witraże, zniszczone podczas II wojny światowej i ponownie odbudowane.

 

15. Budynek Narodowego Banku Polskiego

Budynek zaprojektowany przez architekta Mariana Lalewicza został wzniesiony w 1924 r. w stylu klasycyzmu akademickiego typowego dla budynków użyteczności publicznej budowanych w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Charakterystyczny zaokrąglony narożnik podkreślony pilastrami zwieńczony dachem w formie płaskiej kopuły. Szczególną uwagę zwraca monumentalne wnętrze budynku z reprezentacyjnym holem. Kompleks bankowy jest jednorodny stylowo. Obecnie budynek jest siedzibą Kredyt Banku S.A.

 

 

16. Kolumna toskańska

Wzniesiona w 1783 r. kosztem Aleksandry Ogińskiej w związku z planowanym przyjazdem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zwieńczona krzyżem barokowym kolumna miała wskazywać orszakowi króla drogę do pałacu Ogińskich. Zlokalizowana u wylotu ul. Asłanowicza (dawniej ul. Prospektowej) prowadzącej do kompleksu parkowo - pałacowego.

 

 

 

17. Obelisk zwieńczony popiersiem Tadeusza Kościuszki

Wzniesiony w 1917 r. dla upamiętnienia 120 rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki oraz jego dwukrotnego pobytu w Siedlcach we wrześniu 1794 r. Na kolumnie wyryto napis "Tadeuszowi Kościuszce - Podlasie 1817-1917", a poniżej wyryto nazwy miejscowości i daty bitew stoczonych pod jego dowództwem. Tadeusz Kościuszko podczas swojego pierwszego pobytu w Siedlcach był gościem księżnej Aleksandry Ogińskiej i odbył spotkanie z Julianem Ursynem Niemcewiczem. Po raz drugi Kościuszko zatrzymał się w Siedlcach podczas podróży mającej na celu przegląd wojsk stacjonujących w okolicach Wiśniewa pod wodzą gen. Sierakowskiego.

 

18. Pomnik poświęcony pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego

Pierwotnie zaprojektowany przez Jana Komara, nauczyciela siedleckiego Państwowego Gimnazjum im. Hetmana Żółkiewskiego został odsłonięty 11 listopada 1930 r. Wzniesiony z kamieni polnych tworząc swym kształtem zarys województwa wileńskiego został poprzednio ustawiony naprzeciw ówczesnego Urzędu Starostwa Powiatowego. Rozebrany wkrótce po zakończeniu II wojny światowej. Ponownie odbudowany w 1990 r. przy Skwerze Niepodległości naprzeciw Urzędu Miasta. Obecny pomnik zaprojektował siedlecki artysta rzeźbiarz Waldemar Sieczka. Uroczyste odsłonięcie pomnika miało miejsce 11 listopada 1990 r. Na pomniku umieszczono płaskorzeźbę z wizerunkiem profilu twarzy Marszałka Józefa Piłsudskiego oraz tablicę z napisem "Marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu Budowniczemu Polski Odrodzonej 1930".



 

19. Lapidarium

Eklektyczna kaplica otoczona nagrobkami na miejscu dawnego cmentarza katolickiego z XVIII w. Po II wojnie światowej część cmentarza oddano w użytkowanie domu dziecka sąsiadującego od strony wschodniej. Wraz ze zmianami urbanistycznymi miasta cmentarz zlikwidowano w latach osiemdziesiątych XX w.